PRZEWODNICY O PRZEMYŚLU - przewodnicy Przemyśl

Idź do spisu treści

Menu główne:

PRZEWODNICY O PRZEMYŚLU

Położenie

     Na kresach, południowo-wschodnich rubieżach państwa, w pobliżu dzikich Bieszczadów leży Przemyśl. Na styku dwóch wielkich krain geograficznych: Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej. Nad siódmą co długości rzeką Polski – Sanem i jej prawym dopływem – Wiarem. We wschodniej części województwa podkarpackiego.
Pod względem administracyjnym leży w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim przy granicy Unii Europejskiej z Ukrainą. Krzyżują się międzynarodowe szlaki komunikacyjne: z zachodu na wschód - autostrada A4 i droga  krajowa nr 4 oraz z północy na południe drogi krajowe nr 77 i 28. Do Krakowa jest 250 km, do Lublina 230 km, do Rzeszowa 70 km, do Sanoka 50 km, do Lwowa 90 km.

Geografia

     Przemyśl zajmuje powierzchnię 44 kilomerów kwadratowych, liczy 65 tys. mieszkańców. Leży w obrębie kilku mniejszych krain geograficznych. Stare Miasto rozłożyło się amfiteatralnie na stokach Zniesienia, które jest najbardziej na wschód wysuniętą częścią Pogórza Przemyskiego. Ma 354 m n.p.m., ale nie jest najwyższym szczytem miasta. Wyższe są: Kruhel – 364 m n.p.m. i Wapielnica – 394 m n.p.m. Zbudowane są z utworów fliszu karpackiego, który w wyniku fałdowania alpejskiego został nasunięty z południa w postaci płaszczowin. Flisz tworzą naprzemienne warstwy twardych, spękanych piaskowców i elastycznych, nieprzepuszczalnych łupków. Występują tu także wapienie i margle – od nich wzięła się nazwa najwyższego szczytu Przemyśla. Na przestrzeni wieków istniały w tej części miasta kamieniołomy: krzemieni, piaskowców, wapieni a nawet marmurów (Krzemieniec, Kruhel, Wapielnica). Budowa geologiczna i  erozyjna działalność wód powierzchniowych, spowodowały, że wzgórza tworzą pasma o przebiegu zbliżonym do NW-SE i są pocięte gęstą siecią debrzy, głębokich wąwozów i parowów. Takie urozmaicone ukształtowanie powierzchni sprzyja rozwojowi turystyki aktywnej. Na Zniesieniu działa stok narciarski, tor saneczkowy, a latem ekstremalne trasy dla rowerów górskich, poza tym szlaki piesze i ścieżki zdrowia (np. nordic working). W części mało atrakcyjnej zlokalizowano kompleks cmentarzy. Najcenniejsze przyrodniczo fragmenty objęto ochroną Parku Krajobrazowego Pogórza Przemyskiego.

    Po prawej stronie Sanu rozciąga się Pogórze Dynowskie ze wzgórzami Aszczycówki – 343 m n.p.m., Lipowicy - 343 m n.p.m.  i Winnej Góry – 278 m n.p.m. Choć są niższe niż kulminacje Pogórza Przemyskiego mają podobną budowę geologiczną (flisz). Krajobraz urozmaicają bardzo głębokie debrza i wąwozy np. w dzielnicy Głęboka. Tereny o największym nachyleniu wykorzystuje wojsko (Las Kazanowski) lub zamieniono je w cmentarze. Pozostałe wykorzystano pod budownictwo mieszkaniowe. Na stokach Lipowicy i Winnej Góry znajdują się duże osiedla bloków, w których mieszka ponad połowa ludności miasta. Szczytową część Lipowicy porasta las, który  zamieniono na teren rekreacyjny dla pobliskich osiedli (park zasański). Na Winnej Górze uprawiano kiedyś winorośl. Jest tam bardzo korzystny mikroklimat (południowa ekspozycja, bliskość Sanu), który decyduje o dużej bioróżnorodności. Dziś znajdują się tam, oprócz międzywojennych willi i ogródków, dwa rezerwaty: „Jamy”, który chroni roślinność stepową z rzadkim w Polsce lnem austriackim i „Winna Góra” –  według specjalistów jedyne stanowisko w kraju wisienki karłowatej, reliktu polodowcowego.


Przedgórze Rzeszowskie, które należy do Kotliny Sandomierskiej, zajmuje północno-wschodnią część miasta. Ta zrównana na jednym poziomie wierzchowina, lekko pofalowana, opada w stronę doliny Sanu, tworząc wysoką, około 20-metrowa terasę nadsańską. Przykryta jest zwartą pokrywą lessową, na której powstały żyzne gleby wykorzystywane rolniczo. Oprócz szpitala wojewódzkiego zobaczymy tutaj płaskie, równoległe do siebie garby, zajęte przez pola uprawne. Są pocięte siecią wąwozów i parowów uformowanych przez wody deszczowe. Niedaleko Przemyśla, w pobliskich Bolestraszycach, na nadsańskiej terasie lessowej utworzono jedyne w tej części Polski arboretum.

Najniżej położony obszar miasta leży w Dolinie Dolnego Sanu. W jej skład wchodzą terasy nadzalewowa i zalewowa, wysokie łożysko i koryto, którym płynie San. San wpływa do miasta jeszcze jako rzeka o charakterze górskim a wypływa z niego jako rzeka nizinna. Jej bystry nurt, rozcięty kiedyś ostrowami (stąd dzielnica Ostrów) zwalnia, zaczyna meandrować i tworzy szerokie zakola i starorzecza (poniżej ujścia Wiaru). Dziś nie ma już wysepek na Sanie i starorzeczy, a po wyeksploatowanych piaskach i żwirach pozostały oczka wodne, które czekają na turystyczne wykorzystanie. Współczesny kształt łożyska (koryto + zalewane brzegi) ukształtowała regulacja przeprowadzona w XIX wieku przez Austriaków. San został wyprostowany, co spowodowało znaczne pogłębienie koryta oraz obniżenie poziomu wód. W czasach staropolskich rzeka była spławna, transportowano nią do Gdańska sól, zboża, potaż, drewno, miód. W XIX wieku pływały statki spacerowe do Krasiczyna. San, choć wyprostowany, tworzy 8 meandrów. Wpada do niego Wiar, który tworzy szeroką i podmokłą równinę we wschodniej części miasta. Ujście Wiaru zostało uregulowane czyli przekopane, stąd dzielnica Przekopana. Znajduje się w najniższym punkcie miasta - na wysokości 198 m n.p.m. Dolina Wiaru zajęta jest przez tereny przemysłowe i kolej oraz pocięta kanałami odwadniającymi. Terasa zalewowa i nadzalewowa Sanu są gęsto zaludnione i wykorzystane pod współczesne i historyczne budownictwo.

Historia

     Legendarnym założycielem Przemyśla był książę Przemysław, wódz plemienia Lędzian. Założył gród obronny, który strzegł brodu na Sanie i przejścia przez Bramę Przemyską. Obok grodu rozwinęła się osada złożona z rzemieślników i kupców. Szybko nowe miasto stało się ośrodkiem handlu na drodze z Krakowa do Kijowa. Wkrótce stał się przedmiotem walk polsko-ruskich. Najpierw zajęły go wojska Włodzimierza Wielkiego w 981 roku. Po jego śmierci tereny te odebrał Bolesław Chrobry w 1018 roku. Przyłączył do Królestwa Polskiego Grody Czerwieńskie z Przemyślem, Haliczem, Włodzimierzem, Chełmem, Bełzem i Czerwieniem. W Przemyślu wybudował kościół (romańską rotundę) i pałac (prostokątne pallatium) na wzgórzu zamkowym. Mimo że, kościół był niewielki według dzisiejszych standardów, a pałac nie przypominał późniejszych rezydencji, była to ogromna inwestycja. Stanęły pierwsze murowane, kamienne budowle. W XII i XIII wieku Przemyśl był stolicą odrębnego księstwa ruskiego i stał się siedzibą biskupstwa prawosławnego. Ruski książę Wołodar wybudował na wzgórzu zamkowym cerkiew, o której kronikarze pisali w latopisach, że przyćmiła inne budowle Rusi. Była to bazylika z trzema absydami. Niedaleko niej, u podnóża grodu, w centrum osady miejskiej, stała murowana rotunda św. Mikołaja. W połowie XIII wielu przybyli do miasta dominikanie i franciszkanie, którzy założyli swoje klasztory i kościoły, na początku drewniane, później murowane. W 1340 roku Przemyśl został przyłączony do Królestwa Polskiego przez króla Kazimierza Wielkiego. Zburzył drewniany gród i w jego miejsce wybudował kamienny, czworokątny zamek z czterema basztami i ostrołukową bramą wjazdową. W 1375 roku Przemyśl stał się stolicą drugiego biskupstwa – rzymskokatolickiego. Cerkiew Wołodara została katedrą łacińską.

     Za czasów Władysława Jagiełły miasto uzyskało prawo magdeburskie w 1389 roku. Został wytyczony nowy plac rynku pobudowany kamienicami w pierzejach i ratuszem na środku. Z kamieni zburzonej katedry zbudowano nową, w miejscu dawnej rotundy św. Mikołaja. Od XIV wieku znajdowała się w Przemyślu duża gmina żydowska, której członkowie zamieszkali północną część miasta. Jej centrum stanowiła synagoga ze szkołą i łaźnią. Przez kolejne stulecia tak się rozrosła, że w 1670 roku na Sejmie Żydów Korony była najważniejszą gminą na Rusi Czerwonej. W XV i XVI wieku Przemyśl był, nie tylko ogromnym ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym, ale także kulturalnym i oświatowym. Działała szkoła katedralna, której absolwenci zostawali żakami renomowanych uniwersytetów europejskich. W okresie reformacji, w Przemyślu i pobliskim Dubiecku, był jej silny ośrodek. Kontrreformacja przyniosła bum budowlany. Powstały nowe świątynie, a stare przebudowywano w obowiązującym wtedy stylu barokowym. W XVI i XVII wieku dbano o obronność - miasto otoczono okazałymi murami miejskimi, wzmocniono je ufortyfikowanymi klasztorami, przebudowano zamek. Dzięki temu Przemyśl oparł się wielokrotnym najazdom tatarsko-kozackim, wojskom szwedzkim i siedmiogrodzkim w czasie potopu oraz zagonom tatarskim za czasów Jana III Sobieskiego. Przewodnicy po Przemyślu twierdzą, że jedynie Krzyżacy nie próbowali zdobywać miasta. U schyłku Rzeczypospolitej Przemyśl, targany wojnami domowymi, epidemiami i pożarami, podupadł. Opisywał go w „Monachomachii” Ignacy Krasicki, kanonik kapituły przemyskiej urodzony w pobliskim Dubiecku. Efektem upadku był zabór austriacki w latach 1772-1918. Austriacy zburzyli ratusz, zamknęli kilka kościołów, rozebrali mury miejskie, klasztory zamienili na urzędy a zamek na więzienie.

     Sytuacja zmieniła się dopiero w II poł. XIX wieku, kiedy Galicja uzyskała autonomię. Nastąpiło ożywienie gospodarcze, w 1860 roku doprowadzono linię kolejową, która połączyła Przemyśl z Krakowem i Lwowem. W 1872 roku do Przemyśla doprowadzono drugą linię kolejową, biegnącą przez Karpaty do Budapesztu. Austriacy szybko docenili strategiczne położenie miasta i od 1878 roku rozpoczęli budowę potężnej twierdzy pierścieniowej. Jej rozbudowa i modernizacja trwała aż do wybuchu I wojny światowej. Spowodowała niespotykany wcześniej gwałtowny rozwój miasta. Powstawały eksluzywne hotele i restauracje, banki, instytucje kultury i oświaty, nowe zakłady pracy. Pod budowę okazałych kamienic i willi zajmowano kolejne tereny poza dawnymi murami  miejskimi. Liczba ludności zwiększyła się z 10 tys. w 1850 roku do 55 tys. w 1910 roku. Obok Polaków mieszkali tutaj Żydzi, Ukraińcy, Niemcy, Węgrzy, Czesi i in. Okres prosperity przerwała wojna. W latach 1914-15 toczyły się o twierdzę zacięte boje. Trzy długie i krwawe oblężenia poprzedzone były wysiedleniem połowy mieszkańców. Przez prawie rok o twierdzę walczyło ponad pół miliona żołnierzy. Zginęło blisko 100 tysięcy - pozostało po nich pięć dużych cmentarzy. W 1918 roku doszło do walk polsko-ukraińskich o miasto. Wzorem Lwowa do walki stanęła młodzież – orlęta przemyskie. W czasie II wojny światowej Przemyśl mocno ucierpiał. Nowa granica, wytyczona wzdłuż Sanu, podzieliła miasto na dwie części. Zasanie należało do Niemców, Stare Miasto do sowietów. W strefie radzieckiej trwały deportacje ludności na Sybir. Budowano w pośpiechu bunkry tzw. linii Mołotowa. Gdy Niemcy napadli na Związek Radziecki, ostrzelali Stare Miasto i zrównali z ziemią dzielnicę żydowską. Utworzyli duże getto dla 22 tys. Żydów oraz obóz dla 12 tys jeńców, głównie rosyjskich, także włoskich i holenderskich. Wyzwolenie miasta w 1944 roku nie zakończyło wojny. Trwały walki z UPA, której skutkiem było wysiedlenie ludności ukraińskiej. Po wojnie wyludniony Przemyśl znalazł się na peryferiach ludowego państwa. Jako silny ośrodek religijny nie mógł zostać stolicą województwa.

Dziś położenie i wielonarodowa spuścizna jest atutem i przyciąga liczne rzesze turystów. Po mieście, jego historii i zabytkach oprowadzają przewodnicy przemyscy z grupy przewodnicy Przemyśl.  


Granice Przemyśla

Niewiele jest w Polsce miast, gdzie zbiega się jednocześnie aż tyle granic: geograficznych, politycznych, ekonomicznych, kulturowych, etnograficznych, botanicznych. One decydują o szczególnym położeniu, wyglądzie i atrakcyjności Przemyśla.
Przewodnicy przemyscy wyliczają aż 12 różnych granic przebiegających w bezpośredniej bliskości Przemyśla. Jeżeli znasz jeszcze inne granice, podziel się swoją wiedzą i napisz na email: mojekresy@interia.pl. Tymczasem poznaj wyliczone niżej:

  • granica państwowa między Polską a Ukrainą, która jest jednocześnie granicą Unii Europejskiej i strefy Schengen;

  • granica odmiennych systemów ekonomiczno-gospodarczych: z jednej strony wspólnota gospodarcza i handlowa a z drugiej gospodarki byłego bloku radzieckiego;

  • styk dwóch cywilizacji: łacińskiej i bizantyjskiej, kultury wschodu i zachodu;

  • granice etnograficzne tzw. Pogranicza Nadsańskiego, kształtowane przez trzy narody, wyznania i obrzędowości: polską, ruską (ukraińską) i żydowską;

  • granica wielkich krain fizycznogeograficznych: Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej;

  • granice geomorfologiczne miedzy pasem gór (terenami górskimi) a pasem kotlin (terenami nizinnymi);

  • granica maksymalnego zasięg lądolodu w czasie zlodowacenia krakowskiego, którą wyznacza pradolina Sanu i Dniestru (wody z topiącego się lądolodu odprowadzane były do Morza Czarnego i ukształtowały dolinę Sanu i Wiaru);

  • granica trzech wielkich jednostek tektonicznych: prekambryjskiej platformy wschodnioeropejskiej, paleozoicznej platformy zachodnioeuropejskiej i fałdowania alpejskiego (Karpaty);

  • granica regionów klimatycznych: nizinnego sandomierskiego o dużych wpływach kontynentalnych i karpackiego podgórskiego, kształtowanego pod wpływem gór;

  • granice dzielnic rolniczych: sandomiersko-rzeszowskiej (okres wegetacji ok 201-220 dni) i podkarpackiej (ok. 200 dni);

  • zetknięcie trzech jednostek geobotanicznych: prowincji górskiej (elementy flory górskiej), wyżowo-nizinnej (nizinnej) i Pontyjsko-Panonskiej (stepowej);

  • wschodnie granice występowania jodły, cisa oraz północno-wschodni zasięg olszy szarej.

 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego